CUMHURİYET DÖNEMİ-OLAYLAR: Tuğla ve Kiremit Fabrikası İşçilerinin Grevi

ARAŞTIRMA: Engin KOÇ

13.06.1969 

MİLLİYET Gazetesinin Haberi…

 Lüleburgaz’da Tuğla ve Kiremit İşçileri greve başladı…

 

Lüleburgaz'da tuğla ye kiremit isçileri 7 gün greve başladı. LÜLEBURGAZ,THA
 

Yapı-İş Sendikasına bağlı Lületaş Tuğla ve Kiremit Fabrikasında çalışan 80 işçi greve başlamıştır.
İşverenle ücret ve teminatı konularında anlaşamayan işçiler,mevsimlik işçi çalıştırılmamasının da belgelenmesini istemektedirler…

 

 

Lüleburgaz Doğumlu ÜNLÜ KİŞİLER: Şevket ÖDÜL

ARAŞTIRMA: Engin KOÇ


Şevket ÖDÜL

1301 (1885) yılında Lüleburgaz’da doğdu. Babası Müderris Hasan Fehmi Efendi, annesi Kadriye Hanım’dır. Ailevi nedenlerle öğrenimini tamamlayamadan Hukuk Mektebi’nden ayrıldı. Trakya-Paşaeli Müdafaai Hukuk Cemiyeti kurucularındandır.


TRAKYA PAŞAELİ MÜDAFAA HEYET-İ OSMANİYESİ*
- 1918, Edirne
- Genel Başkan Şehbender Şükrü Bey
- Kurucu ve Yöneticiler: Yolageldili Tüccar Kasım Efendi, Lüleburgazlı Şevket (Ödül), Dimetokalı fabrikatör Cemal, Ahırköylü Ahmet, Edirneli Şevket Bey.


Kırklareli 23 Nisan 1920 tarihinde açılan ilk meclise işgalden dolayı temsilci gönderemez 8 yıldır devam eden savaşlar (1.ve 2.Balkan Savaşları, Çanakkale Savaşı ) Trakya’nın yetişkin insan gücünü tamamen tüketmiştir. İngiliz ve Fransız devriyelerinin sıkı denetimine, Yunan askerleri ve yerli Rum halkın baskıları da eklenince, sokağa çıkmak bile sorun olmuştur. Bütün bu olumsuz koşullara rağmen elde kalan savaş artıkları silahlar,40 yaşın üzerinde çeşitli savaşlara katılıp yaralanmış asker ve sivillerin katılımı ile tarihin en büyük çete savaşlarını yapmaya başlamıştır.    

Milli Mücadele önderlerinden, Şevket Dingiloğlu, Şevket Ödül, Şükrü Naili Bey, Cafer Tayyar Bey gibi önemli kişiler direnişi organize edebilmek için Bulgaristan’a geçmişlerdir.

Bütün bu olumsuz koşullar altında Ankara’ya ulaşmanın imkansızlığını gören M.Kemal  TBMM yaptığı konuşmalar ve gönderdiği telgraflarla Kırklareli direnişini sonuna kadar desteklemiştir.

Milli Mücadele sona erip Anadolu ve Trakya bağımsızlığına kavuşunca Ankara’da oluşan 2. MECLİS ’ de Kırklareli Milletvekili olarak Lüleburgaz’lı Şevket Ödül hak ettiği yeri almıştır. Milli Mücadele’nin önemli kahramanlarından Şevket Dingiloğlu ise 1934 yılına kadar Kırklareli Belediye Başkanı olarak görev yapmıştır.

1924-1950 döneminde CHP’den Kırklareli milletvekilliği yaptı. (7 dönem)

No	Ana Başlık	Özet Bilgi	Cilt	Birleşim	Sayfa
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ -- 5. Dönem
1	Söz Alanlar	ŞEVKET ÖDÜL (KIRKLARELİ) : Orman Umum Müdürlüğü 1938 malî yılı bütçesi münasebeti ile sözleri

12 Ağustos 1946 tarihinde TBMM Ticaret Komisyonu üyeliğine seçildi. 11 Kasım 1946, 5 Kasım 1947, 5 Kasım 1948 ve 7 Kasım 1949 tarihlerinde aynı üyeliğe tekrar seçildi.

Nedret Hanım’la evlenen Ödül’ün, Rezan (Zamangil), Aclan ve Cevdet Taylan adlarında üç çocuğu vardır.

Şevket ÖDÜL'ün evi

 29 Ağustos 1973’te vefat etti. Cenazesi 30 Ağustos 1973 tarihinde Lüleburgaz Şehitliği’ne defnedildi.

ANILAR: Cüneyt Türksen Askeri tören yapıldığını, cenazenin Sokullu Mehmet Paşa Cami'sinden kaldırıldığını çok net hatırlıyorum. Bir de 'Edirne Bayırını' cenaze arabasını takip ederek çıkmak biraz zor olmuştu. Benim Lüleburgaz'da gördüğüm ilk devlet töreniydi. Top arabası vardı. Milletvekilleri de vardı ama çok iyi hatırlayamıyorum. Sanırım Mehmet DEDEOĞLU oradaydı. Senatörlerden sanırım ARI soyadlı biri de vardı. (Ahmet Naci ARI)

Lüleburgaz Doğumlu ÜNLÜ KİŞİLER: Zühtü AKIN

ARAŞTIRMA: Engin KOÇ

Zühtü AKIN

1316 (1900) yılında Lüleburgaz’da doğdu. Babası Ahmet Hoca, annesi Fatma Hanım’dır. Ortaokulu bitirdi. Çiftçilikle meşgul oldu. Malatya CHF Başkanlığı görevinde bulundu. 1935 yılında TBMM’ye Kırklareli Milletvekili olarak katıldı. Bu milletvekilliği 1950’ye kadar devam etti.

1946 seçimlerinde CHP adayı olarak Kırklareli’nden milletvekili seçildi. 12 Ağustos 1946 tarihinde TBMM Tarım Komisyonu üyeliğine seçildi. 11 Kasım 1946, 5 Kasım 1947, 5 Kasım 1948 ve 7 Kasım 1949 tarihlerinde aynı üyeliğe tekrar seçildi.

Hanife Hanım’la evlendi. İsmet, Ahmet, Melek (Hazar) ve Meliha (Birecik)’nın babalarıdır.

13 Ağustos 1977 tarihinde vefat etti. Cenazesi 15 Ağustos Pazartesi günü Hamitabat köyünde (Lüleburgaz) toprağa verildi.

No	Ana Başlık	Özet Bilgi	Cilt	Birleşim	Sayfa
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ -- 8. Dönem
1	Söz Alanlar	ZÜHTÜ AKIN (KIRKLARELİ) : Krklareli Milletvekillerinin seçim tutanakları hakkında Tutanakları İnceleme Komisyonu raporu Münasebetiyle sözleri	1 8 179
2	Söz Alanlar	ZÜHTÜ AKIN (KIRKLARELİ) : Eskişehir'de yaptırılacak meskenler hakkında Kanun teklifinin bir karma Komisyonda gülüşülmesine dair sözleri	25 64 368

OSMANLI DÖNEMİ: Lüleburgaz'da Kurulan İlk Fabrika...

 

ARAŞTIRMA: Engin KOÇ

OSMANLI DÖNEMİ: Lüleburgaz'da Kurulan İlk Fabrika

 

Buz fabrikaları kurulmasına dair verilen izinlerin imtiyaz sıfatından çıkarılarak adi ruhsata indirgenmesi düşüncesi aslında Şura-yı Devlet Tanzimat Dairesi azalarının bir kısmı tarafından, daha önce Halep, Şam ve Kudüs imtiyazı meselesi gündeme geldiğinde de ortaya atılmış fakat kabul ettirilememişti. Adana, Tarsus ve Mersin imtiyazı vesilesi ile, Tanzimat Dairesi azalarının bir kısmı tarafından bir müddettir dillendirilmekte olan, yaygın bir sanayi kolu haline gelen buz fabrikalarının tekel halinden çıkarılarak adi ruhsatlar yoluyla önünün açılması düşüncesi 1892 senesinden sonra hayata geçirilmiştir. Adana, Tarsus ve Mersin için yapılan başvuru üzerine Şura-yı Devlet Tanzimat Dairesi’nin aldığı karar, bu tarihten sonra İmparatorluğun genelinde aynı şekilde uygulanmaya devam edilmiştir. Bu bağlamda Şam, Halep ve Kudüs şehirleri için verilen imtiyaz buz fabrikaları tesisinde şahıslara tekel oluşturacak şekilde ayrıcalık tanınmasının son örneği olmuş ve bundan sonra Osmanlı İmparatorluğu’nun dört bir yanında kurulmak istenen buz fabrikalarının hepsi için imtiyaz yerine adi ruhsatlar verilmesine başlanmıştır. Söz konusu dönemde adi ruhsatlar yoluyla tesis edilen buz fabrikalarının mekansal dağılımına bakıldığında, dönemin konjonktürüne uygun bir süreç gözlemlenmektedir. 1870 sonrası fabrikalaşma sürecinde yüksek nüfusu ve iç ve dış pazarlara olan deniz ve tren bağlantısı nedeniyle Selanik; Çukurova deltasına yakınlığı ve ulaşım imkanları nedeniyle Adana ve barındırdığı yüksek oranlı yabancı ve gayr-i Müslim nüfus ile yoğun ulaşım ağları açısından İzmir ve Edirne başı çeken bölgeler olmuştur.

Buz fabrikalarının tesis sürecinde de bu şehirler istisna oluşturmamıştır. Bununla birlikte Osmanlı Ortadoğusu’nun önde gelen şehirlerinden Hudeyde, Bağdad ve Halep’te de buz fabrikaları kurulmuştur. Bu şehirler kuşkusuz sahip oldukları nüfus, İmparatorluk merkezi ile sıkı bağları ve ulaşım imkanları açısından fabrika kurulum sürecinde rol oynamışlardır. Adi ruhsatla kurulan buz fabrikalarında bir diğer dikkat çekici nokta ise bu fabrikaların bir çok kez birden fazla ürün temin etmek amaçlı tesis edilmesidir. Nitekim genel olarak bakıldığında adi ruhsatla kurulan fabrikalarda buz üretimi bölgesine göre un, pamuk veya bira üretimiyle birlikte yapılmıştır. Bunun yanı sıra buz üretiminin un ve pamuk gibi bölgenin önemli ihtiyaç maddeleri ile birlikte yapılması, kar ve buza yöre halkının gösterdiği ilgi ve duyduğu ihtiyacı göstermesi bakımından da dikkat çekicidir. Adi ruhsat verilerek inşasına başlanan ilk buz fabrikası92 Selanik’te, Vardar kapısı haricinde Beş Çınar Bahçesi caddesinde, Alatini biraderler tarafından kurulan bira fabrikasının bir parçası olarak 1891 senesi nihayetinde kurulmuştur93.
92 Aslında imtiyaz talep etmeksizin ilk buz fabrikası kurma girişimi Basra şehrinde Aşar boğazında buz, un ve denk (balya) üretmek üzere Musevi tüccarlardan Yamin bin Harun tarafından Şubat 1890 tarihinde yapılmış fakat belirlenemeyen nedenlerle sonuçsuz kalmıştır.

92 BOA,T.HFN 656852; BOA,T.HFN 655823; BOA,T.HFN 655862;
BOA,T.HFN 657828.

93 BOA, İ.MMS12785411, Lef 1; BOA,İ.RSM 20822, Lef 2; BOA, BEO13489983.
Bira ve buz fabrikasının kurulması için Alatini biraderlerin talebi akabinde vilayetten bu tarz birer fabrikanın kurulmasının uygun olmadığı konusunda görüş alınmış ve vilayetin de onayı ile söz konusu fabrikalara ruhsat verilmişti.
BOA, Yıldız Hususi Maruzât Evrakı (Y.A.HUS) 297839, Lef 1. Selanik’te mukim Alatini ailesi, Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupa kıtasındaki en önemli girişimcilerdendi. Aile 1850’lerin ortasında Selanik’te önce buharla çalışan un fabrikası daha sonra ise gene buhar gücüyle çalışan tuğla fabrikası inşa etmişti. Quataert, Manufacturing and Technology Transfer in the Ottoman Empire, s. 37.

Zira bira imalatı ancak buz fabrikasından bira fabrikasına toprağından altından geçen borular sayesinde nakledilen soğuk sular vasıtasıyla mümkün olabilmekteydi. Bu durum da bira imali için bira fabrikalarının içerisinde bir buz fabrikası oluşturulmasını zorunlu kılmaktaydı. Bununla birlikte Alatini biraderlere ait buz fabrikası yalnızca bira imali için kullanılmamış, bu fabrikada üretilen buzlar Selanik şehri içerisinde de satışa sunulmuştur94.

94 BOA, İ.RSM 20822, Lef 1.

Selanik şehrinde kurulan ikinci buz fabrikası ise Ocak 1909’da Vardar Kapısı yakınlarında Yorgiyadis Efendi ve ortakları tarafından kurulmuştur95.

95 BOA, BEO 34898261643.

Ayrıca Selanik vilayetine bağlı Kavala kasabasında da Mayıs 1908’de bir buz fabrikası kurulmuştur. Kavala buz fabrikası Selanik’teki Alatini Commercial Kumpanyası’na mensup İtalyan Devleti tebassından ve tüccardan Mösyö Lazari Mizrahi96 tarafından Küçük Orman mevkiinde buz imaline mahsus olarak inşa edilmişti97.

96 BOA, Rumeli Müfettişliği Selanik Evrakı (TFR.I.SL) 103810205. Nitekim Alatini ailesi Selanik’teki önemli Yahudi ailelerinden Mizrahi, Fernandez ve Torreslerle işbirliğine gitmiş ve bu aileler Alatinilerin desteğiyle bir çok fabrika kurmuştu. Quataert, Manufacturing and Technology Transfer in the Ottoman Empire, s. 37.

97 BOA, BEO 33138248433; BOA, İ.RSM 3189.

Selanik’in yanı sıra Edirne vilayetinde de bir çok buz fabrikası kurulmuştur. Bunlardan ilki Mart 1902’de Edirne’de Karaağaç karyesinde Osmanlı tebaasından Manolaki ve Avusturya tebaasından Matheus Rosentall tarafından petrol ile çalışan makineler kullanılarak inşa edilmiştir98.

98 BOA, İ.RSM 16838, Lef 485; BOA, BEO 14548146486, Lef 1.

Temmuz 1908’de ise bu defa Aleksandır Balta Efendi tarafından Lüleburgaz’da un, susam yağı, helva, lokum ve buz imaline mahsus bir fabrika inşa ettirilmiştir99.

99 BOA, DD 1225825.

Aleksandır Efendi bundan birkaç sene sonra 1911 senesi Temmuz’unda ise Cisr-i Ergene (Uzunköprü) kazasında buz, peynir ve yağ imaline mahsus bir fabrika kurma ruhsatı elde etmiştir100.

100 BOA, BEO 38908291688.

Bunu 1912 Temmuz’unda Edirne vilayetine bağlı Kırkkilise kasabası civarında Hacı Yenaki oğlu Kostaki Efendi’nin sahip olduğu arazi üzerinde hem un hem de buz üretmek üzere kurmuş olduğu fabrika izlemiştir101.

101 BOA, DH.İD 107850, Lef 182.

OSMANLI DÖNEMİ-ARŞİV BELGELERİ:: Sokollu Mehmet Paşa'nın Lüleburgaz'da Yaptırdığı İmareti İçin Delvine Sancağında ki Haslarından Feragat Etmesi Hakkında ki Belge..

 ARAŞTIRMA: Engin KOÇ

Vezir Mehmed Paşa'nın Bergos'ta bina olunan imâreti için Delvine sancağından tayin olunan hâslarından feragat ettiği, buna karsılık imârete Vize sancağının Hatunili, Bergos, Babaeski ve Pınarhisar nahiyelerindeki isimleri yazılı köylerin tayin olunduğu; bu durumun defter-i cedîde kaydedilmesi.

Yazıldı.

Murâdiyye Mütevellîsi olup Vize sancagın tahrîr eyleyen Mustafâ'ya hüküm ki:

Hâliyâ; "düstûr-ı mükerrem Vezîrüm Mehmed Paşa edâma'llâhü te‘âlâ iclâlehûnun sâbıkâ Bergos'da binâ olunan [ımaretine] vakf* ta‘yîn olunan hâslarından ferâgat eyledüğine bedel Vize sancağında Hâtûnili nâhıyesinde üç bin akça yazar Akyazılu ma‘a-karye-i Umurcılı ve Bergos nâhıyesinde bin iki yüz akça yazar Evrenlü nâm karye ve üç bin akça yazar Sarudilü (?) ma‘a-mezra‘a-i Küçükhısâr ve Hânlu ve Bınarhısârı nâhıyesinde bin üç yüz akça yazar Alısık (?) nâm-ı dîğer Alîşeyh ve nâm-ı dîğer Tatar ve Babaeskisi nâhıyesinde üç bin akça yazar Küçük Alaplu ma‘a-zemîn-i Hızır ve neâsık ve Ahad der-karye-i mezbûr ve zemîn-i dîğer Ahad ve Mûsâ an-zemînhâ-i müsellemân ve zemîn-i Aydın ve Teslîm-oğlı ve Halîl an-zemînhâ-i ser‘askerân-ı müsellemânlu ez-Çingâne–ki, Büyük Alaplu sınurında vâkı‘ olmışlardur– kasaba-i Bergos'da binâ olunan ımâretine vakfolmak münâsib olduğın" i‘lâm idüp; "Delvine'de ferâgat eyledüği mezbûr hâslardan bedel virilmesin" bâbında istid‘â-yı ınâyet eylemeğin sene: 976 Cemâziye'l-âhıri'nün ( ) güninden (MİLADİ: Kasım 1568) tevcîh olunmışdur. Buyurdum ki:

Vusûl buldukda, Delvine sancağında ferâgat eyledüği hâslarına bedel zikrolunan karyeleri ımâret-i mezbûre içün ta‘yîn eyleyüp defter-i cedîde işâret eyleyesin.

ÇEVİRİ: Zeki ÖZKAN

Vezir Mehmed Paşa'nın Bergos'ta inşa olunan imâreti için Delvine sancağından tayin olunan hâslarından feragat ettiği, buna karsılık imârete Vize sancağının Hatunili, Bergos, Babaeski ve Pınarhisar nahiyelerindeki isimleri yazılı köylerin tayin olunduğu; bu durumun yeni deftere kaydedilmesi. 

Yazıldı. 

Murâdiyye Mütevellîsi olup Vize sancagın tahrîr eyleyen Mustafâ'ya hüküm ki: 

Halen; Cömertlik timsali olan Vezîrüm Mehmed Pasa (Allah, onun yücelik ve ikbalini devam ettirsin) Evvelce Bergos'da inşa olunan imaretine vakıf tayin olunan hâslarından ferâgat eylediğine bedel Vize sancağında Hâtûnili nahiyesinde üç bin akça yazar, Akyazılu ile Umurcılı köyleri ve Bergos nâhıyesinde bin iki yüz akça yazar, Evrenlü köyü ve üç bin akça yazar Sarudilü (?) ile Küçükhisâr mezrası ve Hânlu ve Pınarhisar nahiyesinde bin üç yüz akça yazar, Alısık (?) diğer adıyla Alî şeyh ve diğer adı Tatar ve Babaeski nahiyesinde üç bin akça yazar, Küçük Alaplu ile Hızır yeri ve neâsık? ve Ahad ve diğer adı geçen köyler ve dîğer yerler Ahad ve Mûsâ müsellemân yerleri ve Aydın yeri ve Teslîm-oğlı ve Halîl an-zemînhâ-i ser‘askerân-ı müsellemânlu ez-Çingâne–ki, Büyük Alaplu sınırındadır. – kasaba-i Bergos'da inşa olunan imaretine vakf olmak münasip olduğun" bildirip; "Delvine'de ferâgat eylediği adı geçen haslardan bedel verilmemesi" konusunda yardım istediğinden, sene 976 Cemâziye'l-âhırin ( ) gününden (MİLADİ: Kasım 1568) tevcîh olunmuştur. Buyurdum ki:

Erişince, Delvine sancağında ferâgat eylediği hâslarına bedel zikrolunan köyleri adı geçen imâreti için tayîn eyleyip yeni deftere işâret eyleyesin.

KAYNAK: 7 NUMARALI MÜHİMME DEFTERİ (975-976 / 1567–1569)